આયુર્વેદ, અથવા જીવનના પ્રાચીન ભારતીય વિજ્ઞાનની નિર્ધારિત લાક્ષણિકતાઓમાંની એક એ પ્રકૃતિની શાણપણ સાથેનો સંબંધ છે.
આયુર્વેદ આપણને શીખવે છે કે કુદરતી વિશ્વ સિવાય આપણું શરીર અસ્તિત્વમાં નથી. તેઓ, તેના બદલે, તેનો એક ભાગ છે, તેની સાથે સંકલિત છે, અને આપણા સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારી માટે તેના પર નિર્ભર છે. આધુનિક યુગમાં, જો કે, આપણે પ્રકૃતિથી એવી અલગ સ્થિતિમાં જીવીએ છીએ કે આપણે આપણી જાતને પોષવાની કુદરતી અને સહજ રીતો ભૂલી ગયા છીએ. ઔદ્યોગિકીકરણને કારણે વર્ષભરમાં એકવાર મોસમી ખોરાક ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે, અને હકીકત એ છે કે આપણે આપણું વધુ અને વધુ જીવન અંદર વિતાવીએ છીએ, ઋતુઓની લય સાથે સાચા અર્થમાં જીવવા જેવું લાગે છે તે ભૂલી જવું સરળ છે.
મોસમ પ્રમાણે ખાવું કેમ મહત્વનું છે
દરેક ઋતુની આપણા શરીર પર અલગ-અલગ અસર પડે છે. જાન્યુઆરીમાં શિયાળામાં ચાલવા પર જ્યારે તમે સ્કાર્ફ અને મિટન્સમાં બંધાયેલા હોવ ત્યારે એક ક્ષણ માટે આઈસ્ક્રીમનો મોટો ડંખ લેવાની કલ્પના કરો – બહુ સુખદ નથી, બરાબર? ઑગસ્ટના દિવસે જ્યારે તમે પૂલ કિનારે આરામ કરી રહ્યાં હોવ ત્યારે જવના સૂપનો ગરમ બાઉલ ખાવા વિશે શું? ખૂબ અપ્રિય. તમારું શરીર આ છબીઓ પર શા માટે પ્રતિક્રિયા આપે છે તેનું એક કારણ છે – વિવિધ પ્રકારના ખોરાક તમારા શરીરને વર્ષના જુદા જુદા સમયે સંતુલિત કરવામાં મદદ કરે છે.
આ કુદરતી વૃત્તિઓ વિરુદ્ધ કાર્ય કરવાથી તમને અંદર અને બહાર બંને રીતે નુકસાન થઈ શકે છે. જ્યારે તમે કુદરત સાથે સુમેળ વિના ખાઓ છો, ભલે તમે અન્યથા “સ્વસ્થ” આહાર ખાઓ, તો પણ પરિણામોમાં ચેડાં થયેલ રોગપ્રતિકારક શક્તિ, અસ્વસ્થ વજનમાં વધારો અથવા ઘટાડો, નબળી ત્વચા અને વાળની ગુણવત્તા અને વધુ ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ પણ સામેલ હોઈ શકે છે. આયુર્વેદિક રીતે, ઋતુઓ અનુસાર ખાવાથી, તમને માત્ર ક્ષણમાં સારું લાગતું નથી, પરંતુ તે એક શક્તિશાળી નિવારક સ્વાસ્થ્ય માપદંડ પણ છે.
ઋતુચર્યા: ઋતુઓ માટે માર્ગદર્શિકા
આયુર્વેદિક વિચારમાં, આપણામાંના દરેક એક પ્રભાવશાળી કુદરતી બંધારણ અથવા પ્રકૃતિને મૂર્તિમંત કરે છે: કાં તો વાત, પિત્ત અથવા કફ (અથવા ઉપરોક્ત કોઈપણનું સંયોજન). વાતાના પ્રકૃતિવાળા હવા અને અવકાશના ગુણો દ્વારા શાસન કરે છે, પિત્ત પ્રકૃતિવાળાઅગ્નિ અને પાણી દ્વારા શાસન કરે છે, અને કફ પ્રકૃતિવાળા પાણી અને પૃથ્વી દ્વારા શાસન કરે છે. દરેક ઋતુ આપણી અંદરની આ શક્તિઓને શાંત કરે છે અથવા પ્રજ્વલિત કરે છે, જેનો અર્થ છે કે જો આપણે આપણા શરીરને હવામાન સાથે અનુકૂલન કરવાનાં પગલાં ન લઈએ તો આપણી સિસ્ટમ સંતુલિત થઈ શકે છે.
સદભાગ્યે, આયુર્વેદ ઋતુચાર્ય તરીકે ઓળખાતા મોસમી માર્ગદર્શિકાઓનો સમૂહ મૂકે છે, જેમાં “ઋતુ”નું “ઋતુ”માં ભાષાંતર થાય છે અને “ચર્ય”નું ભાષાંતર “માર્ગદર્શિકા” થાય છે. આ દિશાનિર્દેશો આયુર્વેદિક ડિટોક્સ સારવાર સહિત સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન આહાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર માટેના પ્રિસ્ક્રિપ્શન તરીકે કામ કરે છે અને અમને અમારા મનમાં સ્પષ્ટ, અમારા આત્મામાં પરિપૂર્ણ અને આપણા શરીરમાં જીવંત રહેવામાં મદદ કરે છે.આયુર્વેદ મુજબ, વર્ષને બે સમયગાળામાં વહેંચવામાં આવે છે, જેમાં પ્રત્યેક ત્રણ ઋતુઓ હોય છે: ઉત્તરાયણ, ઠંડા મહિના, જેમાં શરથ, હેમંત અને શિશિરાની ઋતુઓ હોય છે અને દક્ષિણાયન, ગરમ મહિનાઓ, જેમાં વસંત, ગ્રીષ્મા, ઋતુઓ હોય છે. અને વર્ષા.
આયુર્વેદના ઊર્જાસભર સિદ્ધાંતો અથવા દોષો આખા વર્ષ દરમિયાન કેવી રીતે વહે છે તે અહીં છે
| દોષ | સંચયની ઋતુ (સંચય) | પ્રકોપ ની મોસમ | સુખદાયક ઋતુ (શામન) |
|---|---|---|---|
| વાત | ગ્રીષ્મા (મધ્ય મે થી મધ્ય જુલાઈ) | વર્ષા (મધ્ય જુલાઈથી મધ્ય સપ્ટેમ્બર) | શરદ(મધ્ય સપ્ટેમ્બરથી મધ્ય નવેમ્બર) |
| પિત્ત | વર્ષા (મધ્ય જુલાઈથી મધ્ય સપ્ટેમ્બર) | શરદ (મધ્ય સપ્ટેમ્બરથી મધ્ય નવેમ્બર) | હેમંત (મધ્ય નવેમ્બરથી મધ્ય જાન્યુઆરી) |
| કફા | હેમંત (મધ્ય નવેમ્બરથી મધ્ય જાન્યુઆરી) | વસંત (મધ્ય માર્ચથી મધ્ય મે) | ગ્રીષ્મા (મધ્ય મેથી મધ્ય જુલાઈ) |
શરદ ઋતુચર્યા
શરદ ઋતુ સપ્ટેમ્બરના મધ્યમાં શરૂ થાય છે અને મધ્ય નવેમ્બર સુધી ચાલે છે. જેમ વરસાદની ઋતુ પછી આપણને હૂંફ અને શુષ્કતાનો છેલ્લો ઉછાળો મળે છે તેમ, તમારી અગ્નિ અથવા પાચન અગ્નિ તેની શક્તિ પાછી મેળવે છે. આ સંક્રમણકાળ દરમિયાન પાણી અને અગ્નિ બંને મુખ્ય ઉર્જા છે, જે તે પિત્ત શક્તિઓને શાંત કરવા માટે યોગ્ય સમયગાળો બનાવે છે.
શું ખાવું
આ સિઝનનો ધ્યેય શિયાળામાં સરળતાથી સંક્રમણ કરવાનો છે. તમારી જાતને શુદ્ધ કરવા અને તમારા પાચનતંત્રને ઠંડા મહિનાના ભારે ભાડા માટે તૈયાર કરવા માટે, તમારા પેટમાં સરળ હોય તેવા કડવા, હલકા, ઠંડા, તીખા અને મીઠાવાળા ખોરાક લો અને ચરબી અને મીઠું વધુ હોય તેવા ખોરાકને ટાળો. આદર્શ શરથ આહારમાં ચોખા, મધ, લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, ટામેટાં, મૂળ શાકભાજી, અનાનસ, બેરી, પ્લમ, ઘી (સ્પષ્ટ માખણ) અને અન્ય ડેરી ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે.
ભલામણ કરેલ આયુર્વેદિક સારવાર
વિરેચન: વિરેચન જઠરાંત્રિય માર્ગ દ્વારા શરીરમાંથી ઝેર દૂર કરીને લોહીને શુદ્ધ કરે છે. આ થેરાપી અનિવાર્યપણે હર્બલ રેચક થેરાપી છે જે તમારી પાચન તંત્રને સાફ કરે છે જેથી કરીને તમે આગામી સિઝનમાં તાજગીભરી અને ભારે ભાડા માટે તૈયાર થઈ શકો. આ સિઝનના લાક્ષણિક અસંતુલન સાથે સંકળાયેલા લક્ષણોની તીવ્રતા ઘટાડવા માટે વિરેચનાની પ્રેક્ટિસ અસરકારક છે.
હેમંત ઋતુચર્યા
હેમંત રિતુ નવેમ્બરના મધ્યમાં આવે છે અને જાન્યુઆરીના મધ્ય સુધી ચાલે છે. આ સમય દરમિયાન, તમારી અગ્નિ સૌથી મજબૂત છે. પૃથ્વી અને પાણીની મૂળ ઉર્જા પ્રબળ છે, જેનો અર્થ છે કે જ્વલંત પિત્તા જમીન અને શાંત બને છે.
શું ખાવું
આ સિઝનનો ધ્યેય તમને ગરમ અને પોષિત રાખવાનો છે. હવે મીઠા, ખાટા અને ખારા ખોરાક તેમજ અસ્પષ્ટ અથવા તેલયુક્ત વાનગીઓ ખાવાનો સમય છે. તે પાચન અગ્નિને બળવાન રાખો! ગરમ ખોરાક અને ઘણી બધી આથોવાળી વાનગીઓ (જેમ કે કિમચી અને સાર્વક્રાઉટ) ખાઓ અને ઠંડા, હળવા અને સૂકા ખોરાકને ટાળો. આદર્શ હેમંત આહારમાં કોળું, કોબી, પાલક, મકાઈ, ચોખા, ગાજર, બટાકા, ડુંગળી, બીટ, સફરજન, ખજૂર અને ડેરી ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે.
ભલામણ કરેલ આયુર્વેદિક સારવાર
વિરેચન: ઝેર દૂર કરે છે અને તમારા પાચનતંત્રને ખુશ રાખે છે.
અભ્યંગ: અભ્યંગ એ આવશ્યકપણે ગરમ હર્બલ તેલ સાથેની મસાજ છે જે તમારા ચોક્કસ દોષની જરૂરિયાતોને સંબોધવા માટે રચાયેલ છે. આ ઉપચાર પ્રેક્ટિશનર દ્વારા અથવા તમારી જાતે કરી શકાય છે અને તમારી ત્વચાને ભેજયુક્ત અને સુરક્ષિત રાખે છે.
સ્વેદન: સ્વેદન એ સોનાનો ઉપયોગ કરવા જેવું છે! હર્બલ સ્ટીમ તમને ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢવામાં, તણાવને મુક્ત કરવામાં અને તમારા પરિભ્રમણમાં મદદ કરવામાં મદદ કરે છે. તે ગરમ રાખવા માટે પણ સરસ છે!
શિશિર ઋતુચર્યા
શિશિરા ઋતુમાં ઠંડી થોડા મહિનાઓ માટે સ્થિર થાય છે, જે જાન્યુઆરીના મધ્યથી માર્ચના મધ્ય સુધી ચાલે છે. આ ભીની, ઠંડી ઋતુ તેની સાથે ભારે કફા ઊર્જામાં વધારો લાવે છે, જેનો અર્થ છે કે વસ્તુઓને સંતુલિત રાખવા માટે તમારી અગ્નિને વધુ તેજસ્વી બનવાની જરૂર છે.
શું ખાવું
હેમંત ઋતુ દરમિયાન તમે જે આહાર સ્થાપિત કર્યો છે તે સાથે રાખો, જેમાં ઘણાં મીઠા, ખાટા, ખારા, ચરબીયુક્ત અને આથોવાળા ખોરાક ગરમ મસાલા સાથે પીરસવામાં આવે છે. કોઈપણ તીક્ષ્ણ અથવા ઠંડા ખોરાકને ટાળો. આદર્શ શિશિરા આહારમાં ઘણાં બધાં ડેરી ઉત્પાદનો, મૂળ શાકભાજી, સફરજન, દ્રાક્ષ, ચોખા, ઘઉં, કઠોળ અને મીઠાઈઓ (મધ્યસ્થતામાં, અલબત્ત!)
ભલામણ કરેલ આયુર્વેદિક સારવાર
અભ્યંગ: ગરમ તેલ તમારી ત્વચાને કઠોર શિયાળાના મહિનાઓમાં હાઇડ્રેટ અને પોષિત રાખે છે.
સ્વેદન: પરસેવો પાડતા રહો! સ્વીડાના ખાસ કરીને આ સમય દરમિયાન તમારા શરીરને શિયાળાની હાઇબરનેશનમાં જતા અટકાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.
પાતર પોટલી: પાતર પોટલી એ ગરમ ઔષધીય વનસ્પતિઓથી ભરપૂર હર્બલ પાઉચ સાથે કરવામાં આવતી મસાજ છે, જે તમારા રક્ત પરિભ્રમણને ઉત્તેજિત કરે છે, બળતરા ઘટાડે છે અને તમારા સ્નાયુઓને તણાવ મુક્ત કરે છે.
વસંત ઋતુચર્યા
જેમ જેમ કુદરત જીવનમાં પાછું હલાવવાનું શરૂ કરે છે, તેમ આપણે દક્ષિણાયન અથવા ગરમ મહિનામાં સંક્રમણ કરીએ છીએ. વસંત ઋતુ મધ્ય માર્ચથી મધ્ય મે સુધી ચાલે છે, અને પૃથ્વી અને વાયુ શક્તિઓ આ સમયને જીવંત સંક્રમણકાળ બનાવે છે. કફા ઉર્જા વિખેરવા લાગે છે, જે તમારી અગ્નિને ઓછી કરે છે અને ઘણી બધી અગવડતા લાવી શકે છે.
શું ખાવું
આ આપણા શરીર માટે વધુ સંવેદનશીલ સમય પૈકીનો એક છે, તેથી સરળતાથી સુપાચ્ય કડવા અને તીક્ષ્ણ ખોરાક ખાવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો અને ઠંડા, ચીકણું, ભારે, ખાટી અને મીઠી વાનગીઓ ટાળો. વસંત ઋતુ આદર્શ આહારમાં જવ અને મધ જેવા આંતરડા-સ્વસ્થ ખોરાક અને ધાણા, જીરું, હળદર અને વરિયાળી જેવા હળવા ઉત્તેજક મસાલાનો સમાવેશ થાય છે.
ભલામણ કરેલ આયુર્વેદિક સારવાર
નસ્ય: જો તમે ક્યારેય નેતિ લેવા માટે ના સાધન(NetiPot) નો ઉપયોગ કર્યો હોય, તો તમે Nasya વિશે સાંભળ્યું હશે. એલર્જીની મોસમ દરમિયાન, તમારા અનુનાસિક માર્ગો સહિત તમારા શ્વસનતંત્રને સાફ કરવું મહત્વપૂર્ણ છે. નાસ્યામાં વધારાનું લાળ સાફ કરવું અને ચીજવસ્તુઓને લ્યુબ્રિકેટ રાખવા માટે ઉપચારાત્મક તેલ ઉમેરવાનો સમાવેશ થાય છે.
ગ્રીષ્મા ઋતુચર્યા
ઉનાળો છે! ગ્રીષ્મા ઋતુ મધ્ય મેથી મધ્ય જુલાઈ સુધી ચાલે છે. આ ઋતુમાં અગ્નિ અને વાયુ શક્તિઓ પ્રભુત્વ ધરાવે છે, વસ્તુઓને સૂકવી નાખે છે અને શરીરની અંદર પિત્ત અને વાત બંને શક્તિઓને વધારે છે. તમારું અગ્નિ સર્વકાલીન નીચા સ્તરે છે, તેથી વસ્તુઓને હળવી રાખવી જરૂરી છે.
શું ખાવું
મીઠી, હળવા, ઠંડા, ખનિજ-સમૃદ્ધ ખોરાક માટે આ વર્ષનો સમય છે. ઘણી બધી જડીબુટ્ટીઓ ખાઓ અને પુષ્કળ ફળોના રસ પીવો અને ખાટા, તીખા અથવા ગરમ ખોરાકને ટાળો. પુષ્કળ પાણીથી હાઇડ્રેટેડ રહો, અને એન્ટીઑકિસડન્ટો શોધો. આદર્શ ગ્રીષ્મા આહારમાં ઘણાં બધાં તાજાં ફળો અને શતાવરી, કાકડી, સેલરી અને પાંદડાવાળા લીલાં શાકભાજી જેવાં શાકભાજીનો સમાવેશ થાય છે.
ભલામણ કરેલ આયુર્વેદિક સારવાર
અભ્યંગ: હા! ફરી અભ્યંગ. શું તમે પેટર્ન જોવાનું શરૂ કરી રહ્યાં છો? આ ઋતુ સુકાઈ રહી છે, તેથી તમારી ત્વચાને મોઈશ્ચરાઈઝ રાખવી જરૂરી છે.
શિરોધરા: શિરોધરા એ ઊંડો આરામ આપનારી ઉપચાર છે જેમાં કપાળ પર ગરમ તેલનો સતત પ્રવાહ સામેલ છે. આ આનંદકારક સારવાર અસ્તવ્યસ્ત સ્થિતિ માટે યોગ્ય છે જે અગ્નિ અને હવા મનમાં લાવી શકે છે
વર્ષા ઋતુચાર્ય
વર્ષા ઋતુ જુલાઈના મધ્યથી સપ્ટેમ્બરના મધ્ય સુધી થાય છે. આ સામાન્ય રીતે ભીની, વરસાદી ઋતુ હોય છે, જેમાં પૃથ્વી અને અગ્નિ ઊર્જા મોખરે હોય છે. આ સિઝનમાં તમારી અગ્નિ ખૂબ જ ભીની થઈ ગઈ છે, તેથી તે આગને ફરીથી ગર્જના કરવાનો સમય આવી ગયો છે.
શું ખાવું
ખારા, ખાટા અને તેલયુક્ત ખોરાક આ ઋતુના સ્ટાર છે. જો કે તમે ઇચ્છો છો કે તમારી પાચન અગ્નિ વધવા લાગે, શરૂઆતમાં ભારે ખોરાક ટાળો અને ધીમે ધીમે સિઝનમાં સંક્રમણ કરો. આદર્શ વર્ષા આહાર રાંધેલા ખોરાકને ટાળે છે અને ગરમ, તાજા રાંધેલા ભોજનની તરફેણ કરે છે. આદુ અને લીંબુ વડે તમારા પાચનમાં મદદ કરો અને ઘણાં પાતળા સૂપ ખાઓ
ભલામણ કરેલ આયુર્વેદિક સારવાર
પંચકર્મ: વર્ષ એ પંચકર્મ માટે યોગ્ય સમય છે, એક શુદ્ધિકરણ જે તમને પાંચ ઉપચારોમાંથી પસાર કરે છે: બસ્તિ, નસ્ય, સ્વેદાન, અભ્યંગ અને સ્નેહન. આવતા વર્ષ માટે તમારી જાતને ફરીથી સેટ કરો અને મહાન અનુભવો!
ઋતુચર્યા એવા પ્રદેશો માટે કે જ્યાં માત્ર ચાર ઋતુઓ હોય
યુ.એસ.માં, ઋતુચાર્ય ચાર ઋતુઓ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે, ભારતથી વિપરીત જ્યાં છ ઋતુઓ છે. મુખ્ય સમાન છે; દોષો અલગ-અલગ ઋતુઓમાં એકઠા થવાના, ઉત્તેજિત થવાના અને હળવા થવાના ચક્રમાંથી પસાર થાય છે, અને આપણે તેમને આપણી જીવનશૈલી અને આહાર સાથે સંતુલિત કરવા પડશે.
વાતા ઋતુ પાનખર અને શિયાળાની શરૂઆતમાં, સપ્ટેમ્બરના મધ્યથી જાન્યુઆરી સુધી ચાલે છે. કફ સિઝન ફેબ્રુઆરીથી મે દરમિયાન થાય છે, અને પિત્ત સિઝન જૂનથી સપ્ટેમ્બરના મધ્યમાં હોય છે. જો કે, અમે હંમેશા કુદરત પાસેથી અમારા સંકેતો લઈએ છીએ: દાખલા તરીકે, મેઈન જેવા ઉત્તરીય રાજ્યોમાં શિયાળો લાંબો હોય છે.
દોષોના વિરોધી ગુણો દ્વારા આપણે આપણા આહારને સંતુલિત કરીએ છીએ: દાખલા તરીકે, પિત્તની મોસમમાં, હવામાન ગરમ, હળવા અને તીક્ષ્ણ ગુણો દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે, તેથી અમે તેનો સામનો ઠંડા, ભારે અને નમ્ર ખોરાક સાથે કરીએ છીએ, ખાટા, મસાલેદાર, ખારા, અને તીખો ખોરાક.
યુ.એસ.માં, વસંત એ પંચકર્મ માટે શ્રેષ્ઠ સમય છે, જે ભારત કરતાં અલગ છે, જ્યાં વર્ષા ઋતુ અથવા ચોમાસાની ઋતુ શ્રેષ્ઠ સમય છે. આ સફાઈ માટે પાનખર એ બીજી સારી મોસમ છે.
હંમેશની જેમ, કોઈપણ નવી સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થા હાથ ધરતા પહેલા તમારા અંગત ચિકિત્સકની સલાહ લો અને હંમેશા આયુર્વેદિક નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ આયુર્વેદિક પ્રેક્ટિસ શરૂ કરો.
ભારતના આયુર્વેદ નિષ્ણાત વૈદ્ય તૃપ્તિ જોશીના ઇનપુટ્સના આધારે.
Paige Leigh Reist એક લેખક, સંપાદક, બ્લોગર અને લેખન પ્રશિક્ષક છે.
